Glistnik jaskółcze ziele – skąd ta nazwa?

P1140223
Glistnik jaskółcze ziele widok na całą roślinę, Nadleśnictwo Kędzierzyn, fot. autor.

Dzisiaj chciałbym opisać pewną bardzo pospolitą roślinę, którą pewnie wielu z Was często spotyka. Jest to glistnik jaskółcze ziele (Helidonium majus). Glistnik należy do rodziny makowatych (Papaveraceae). Jest to silnie owłosiona bylina dorastająca do 100 cm wysokości. Liście pierzastosieczne, sinozielone.

P1140230
Glistnik widok na liście. Nadleśnictwo Kędzierzyn, fot. autor.

Kwitnie od kwietnia do września. Kwiaty żółte tworzące luźne kwiatostany. Owocem torebka do 5 cm długości. Pęd po przełamaniu daje intensywnie pomarańczowy sok.

Glistnik rośnie w olszynach, lasach liściastych , ale też miejscach ruderalnych i w miastach.

P1140226
Żółte kwiatostany glistnika. Nadleśnictwo Kędzierzyn, fot. autor.

Glistnik podobnie jak wcześniej opisana czeremcha jest rośliną leczniczą ze względu na dużą zawartość alkaloidów działa na mięśnie gładkie (rokurczowo). Ma też działanie przeciwwirusowe bakterio, grzybo i pierwotniakobójcze. Jest również rośliną trującą. Badane są jego właściwości przeciwnowotworowe. Znane jest jego działanie (sok z pędów) powodujące usuwanie brodawek.

Na koniec chciałbym nawiązać do nazwy rośliny. Polska nazwa glistnik jaskółcze ziele wskazuje na fakt wykorzystywania go w dawnych czasach do zwalczania robaków w przewodzie pokarmowym (glist). Druga część nazwy wiąże się z faktem, że glistnik zakwita wraz z przylotem jaskółek i kończy kwitnąć w okresie ich odlotów. Chelidonium nawiązuje do greckiej nazwy chelidon czyli jaskółka.

 

Darz bór

Reklamy

Nie taka zwyczajna

P1140216
Czeremcha zwyczajna widok na liście i kwiatostany. Nadleśnictwo Kędzierzyn. Fot. autor.

Dzisiaj chciałbym opisać czeremchę zwyczajną (Prunus padus lub Padus avium) zwaną też czeremchą pospolitą lub smrodynią (korowina po roztarciu niezbyt przyjemnie pachnie). Jest to krzew lub niewielkie drzewo (do 15 m) rosnące pospolicie w naszych lasach. Należy do rodziny różowatych (Rosaceae) podobnie jak wcześniej opisane parzydło. Kwitnie bardzo intensywnie w kwietniu i maju. Kwiaty silnie pachną. Gdy rośnie na otwartej przestrzeni cały krzew jest obsypany kwiatami. Liście eliptyczne jasnozielone, brzegi piłkowane.

P1140213
Pojedynczy liść, widoczne piłkowanie na brzegu. Nadleśnictwo Kędzierzyn, fot. autor.

Kwiatostany w postaci gron ok. 15 cm długości. Owocami są czarne kulki wielkości grochu. Owoce są jadalne, ale gorzkawe. Jest natomiast rośliną zjadaną chętnie przez wiele gatunków ptaków i ssaków.

P1140211
Kwiatostan czeremchy. Nadleśnictwo Kędzierzyn, fot. autor.

Korowina ciemnobrązowa do czarnej lekko spękana. Czeremcha rośnie na glebach żyznych i średniożyznych raczej uwilgotnionych. Niekiedy ze względu na kwitnienie jest wykorzystywana jako roślina ozdobna.

P1140218
Korowina czeremchy zwyczajnej. Nadleśnictwo Kędzierzyn, fot. autor.

Czeremcha jest rośliną leczniczą. Kwiaty wydzielają lotne fitoncydy, które są silnie bakteriobójcze. Kora z młodych pędów wraz z pączkami używana była jako środek moczopędny i przeciwreumatyczny.

P1140217
Czeremcha zwyczajna widok ogólny. Nadleśnictwo Kędzierzyn, fot. autor.

 

Kolory wiosny 5

Wiosna w pełni, kwitnie obecnie większość roślin wiosennych. Dziś chciałbym przedstawić kolejną taką roślinę, którą często można spotkać podczas spacerów nie tylko w lesie, ale nawet w parku. Jest to bardzo pospolity ziarnopłon wiosenny (Ficaria verna) zwany też jaskrem wiosennym lub kiedyś pszonką. Ziarnopłon podobnie jak opisane wcześniej zawilce i knieć błotna należy do rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae).

Ficaria verna 4
Ziarnopłon wiosenny, widok ogólny, nadleśnictwo Prószkó, fot. autor.

Ziarnopłon to bylina dorastająca do 20 cm. Łodyga z wyrastającymi korzeniami w węzłach, ulistniona skrętolegle. Liście jajowatosercowate, karbowane, błyszczące. W kątach liści często występują białe bulwki. Kwiaty żółte połyskujące, niekiedy z białymi przebarwieniami. Kwitnie od marca do kwietnia. Na odpowiednich siedliskach występuje często łanowo. Lubi gleby wilgotne i żyzne. Rośnie w lasach olszowych i innych liściastych. W Polsce pospolita w całym kraju.

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA
Ziarnopłon widok na pojedynczy kwiat, fot. autor.

Ciekawe jest to, że roślina jest trująca w czasie kwitnienia, ale przed liście są jadalne (kiedyś była ważnym źródłem witaminy C na przednówku). Obecnie bywa wykorzystywana jako roślina ozdobna.

Ficaria verna 7
Widok na całą roślinę, w tle widoczne jajowatosercowate i lekko karbowane liście. Nadleśnictwo Prószków, fot. autor.

 

Kolory wiosny 4

Jakiś czas temu nosiłem się z zamiarem opisania popularnego przebiśniega (Śnieżyczka przebiśnieg). Jednak z braku czasu nie udało mi się zrobić dobrych zdjęć, a przebiśniegi już przekwitły. W związku z tym przeszukałem swoje „archiwum” i znalazłem stare zdjęcia innej wcześnie kwitnącej i dużo rzadszej rośliny. W dzisiejszym wpisie postanowiłem przybliżyć pewną piękną roślinę – Śnieżycę wiosenną (Leucoium vernum). Śnieżyca należy do rodziny amarylkowatych (Amarylidaceae) podobnie jak wcześniej wspomniany Śnieżyczka przebiśnieg

P1030585
Śnieżyca wiosenna, widok na całą roślinę, widoczne zwisające kwiaty i równowąskie liście odziomkowe, Sudety, fot. autor.

Jest to mała roślina cebulkowa dorastająca do 30 cm. Liście odziomkowe równowąskie 2, niekiedy 3 do 4. Kwiat jeden szczytowy, zwisający. Okwiat biały z żółtą plamką o działkach równej długości (w przeciwieństwie do Śnieżyczki przebiśniega, który ma okwiat o działkach różnej długości i zielone plamki). Po zapyleniu (przez owady) zawiązuje się owoc w postaci kulistej torebki. Rozmnaża się zarówno z nasion jak i wegetatywnie (z cebulek).

P1030584
Zbliżenie na kwiat, widoczne żółte plamki, Sudety, fot. autor.

Śnieżyca kwitnie w marcu i kwietniu. Występuje w średnio żyznych i mocno wilgotnych terenach. Jest rośliną chronioną. W polsce występuje na południu kraju w Sudetach, Bieszczadach i na Podkarpaciu oraz wyspowo w Wielkopolsce. Łacińska nazwa Leucoium wywodzi się z Greki i oznacza białego fiołka.

P1030580
Widok wnętrza kwiatu, widoczne sześć pręcików wokół słupka, Sudety, fot. autor.
Jest to roślina lekko trująca. Może wywoływać wymioty i biegunkę. Ze względu na piękno i wczesne kwitnienie chętnie wykorzystywana w ogrodnictwie jako roślina ozdobna.

Darz bór

Co można znaleźć w lesie 2?

Dziś chciałbym nawiązać do mojego ostatniego wpisu dotyczącego zrzutów. Ze względu na to, że temat jest bardzo rozległy podzieliłem go na dwie części.

P1140114
Tegoroczne zrzuty czternastaka, nadleśnictwo Kedzierzyn, fot. autor.

Ostatnio pisałem trochę o zmianach we wzroście poroża (na przykładzie jelenia), które zachodzą w ciągu jego życia. W tym wpisie opiszę krótko budowę poroża jelenia (budowa jest różna u różnych jeleniowatych). Nie będę się zagłębiał w budowę wewnętrzną. Na początku muszę zastrzec, że budowa poroża opisana przeze mnie to tylko ogólny schemat. U jeleni bardzo często występują różne anomalie i jest to zupełnie normalne.

Wyrostki (odnogi) na porożu jelenia (tyce) mają swoje specjalne nazwy. U samego dołu występuje odnoga oczna (oczniak), wyżej nadoczna (nadoczniak) – tej często nie ma, zazwyczaj jest ona krótsza niż odnogi znajdujące się wyżej i niżej. Powyżej znajduje się opierak (zwany też odnogą środkową), jeszcze wyżej zależnie od budowy mamy pojedynczy grot, widlicę (gdy jest rozdwojona) lub koronę (odnogi korony) gdy mamy minimum trzy odnogi (często o wiele więcej). Niekiedy pomiędzy opierakiem i koroną występuje rozdwojona odnoga w kształcie litery Y zwana odnogą wilczą (często u byków w Karpatach). Jeśli odnogi korony łączą się bardzo szerokimi i płaskimi zrostami to mówimy o tzw. staśmieniach.

P1140120
Porównanie wielkości zrzutów jelenia (ten sam gatunek), fot. autor.

Na fotografii przedstwiającej porównanie wielkości zrzutów tylko środkowy ma odnogę nadoczną. Pierwszy od prawej ma u góry widlicę, drugi i trzeci mają korony (składającą się z trzech i czterech odnóg). U największego w koronie występują słabe staśmienia.

P1140117
Róża u nasady tyki, fot. autor.

U nasady poroża występuje (od drugiego poroża) pierścień wyrostków zwany różą.

P1140116
Pieczęć, nadleśnictwo Kędzierzyn, fot. autor.

Biała część od spodu tyki (ta która styka się z kością, póki jest na głowie jelenia) zwana jest pieczęcią.

Niekiedy zdarza się, że pieczęć jest zakrwawiona (prawdopodobnie, gdy zrzucenie następuje trochę wcześniej, w okresie gdy powstaje już linia demarkacyjna oddzielająca tykę od kości, czyli możdżeni, ale byk np. o coś uderzy).

P1140119
Resztki krwi na tegorocznej tyce, nadleśnictwo Kędzierzyn, fot. autor.

Małe drobne wyrostki znajdujące się na porożu są nazywane perłami. Uważa się, że im gęstsze uperlenie tym ładniejsze poroże. Szczególnie gęsto bywa uperlone poroże (parostki) sarny.

Jeśli chodzi o to, która tyka jest prawa, a która lewa to opisujemy strony z perspektywy jelenia, a nie patrzącego na niego człowieka.

Na koniec chciałbym jescze wspomnieć, że poroże to nie rogi (choć tak najczęściej bywa nazywane). Rogi mają zwierzęta pustorogie (np. żóbr, bizon, krowa, bawół, owca, muflon, kozica górska czy koza). Rogiem jest tylko ta osłonka na kości u pustorogich (zbudowana z keratyny). To z rogów pili trunki np. wikingowie (rogi są w środku puste). Rogi rosną całe życie i nie są zrzucane. Natomiast jeleniowate noszą poroże (zbudowane ze skostniałej tkanki łącznej), które zazwyczaj jest raz do roku zrzucane, po czym w jego miejsce wyrasta nowe.

Mam nadzieję, że trochę udało mi się przybliżyć temat poroża jelenia. 🙂

Darz bór

Co można znaleźć w lesie?

Jakiś czas temu natkąłem się w lesie na pewien ślad obecności jelenia i postanowiłem napisać na ten temat kilka słów. Zdarza się, że w lesie znajduję różne pozostałości po jeleniowatych. Mam tutaj na myśli tzw. zrzuty. Są to pojedyncze tyki (część prawa lub lewa poroża) najczęściej jeleni, ale też danieli, saren i łosi. Wszystkie nasze krajowe jeleniowate zrzucają w pewnych okresach poroże, po czym następuje wzrost nowego. Stare natomiast jest często znajdowane przez osoby przypadkowe (jak ja w czasie pracy) lub wyspecjalizowanych poszukiwaczy. Jelenie zrzucają swoje poroże od końca stycznia (najstarsze osobniki) do nawet kwietnia – maja (młode). Takie poroże leży w lesie lub na polu pojedynczo, czasami po dwie sztuki (para). Poszukiwanie poroży, choć powoduje spory niepokój w ostojach zwierzyny jest bardzo popularne. Znalezione zrzuty są wykorzystywane na różnego rodzaju ozdoby, galanterie myśliwską, meble, prawdopodobnie też na leki lub afrodyzjaki. Ładne pary (czyli tyki tego samego byka) są niekiedy osadzane na sztucznej czaszce (tzw. podkładka) i wieszane na ścianie jak trofeum myśliwskie (w tym przypadku byk żywy dalej spaceruje po lesie :)).

P1140120
Porównanie wielkości zrzutów jelenia (ten sam gatunek), fot. autor.

W gwarze łowieckiej określa się formę poroża podając liczbę odnóg na poszczególnych tykach mnożąc ją przez dwa. Czyli byk mający cztery odnogi na jednej tyce to ósmak, pięć to dziesiątak, sześć to dwunastak itd. Formy powyżej dwudziestu nazywamy np. dwudwudziestakiem (jedenaście odnóg), czterodwudziestakiem (dwanaście odnóg) itd. Zdarzają się wieńce byków o ponad trzydziestu odnogach. Poroże o największej liczbie rozgałęzień to 66 (sześciosześćdziesiątak) upolowany pod koniec XVII wieku w okolicach Frankfurtu nad Odrą – po polskiej stronie to Słubice (18.09.1696 obecnie znajduje się w zamku Moritzburg koło Drezna). Jeśli liczba odnóg na tykach jest różna (częsty przypadek) to uwzględnia się liczbę większą, dodając słowo nieregularny. Warto jeszcze dodać, że wg kryteriów myśliwskich, aby uznać odnogę musi ona mieć minimum 5 cm długości (u bardzo młodych byków 2 cm). Z tego względu wspomniany wyżej rekordowy byk wg dzisiejszych kryteriów nie miałby tak licznej liczby odnóg (uznanych).

P1140126
Zrzuty jelenia, nadleśnictwo Torzym, fot. autor.

Wielkość poroży jest bardzo zróżnicowana. Pojedyncza tyka może ważyć od kilkuset gram do nawet kilku kilogramów (największa o jakiej słyszałem to 9 kg), jednak przeważnie mają masę od jednego do trzech kilogramów.

P1140117
Róża u nasady tyki, fot. autor.

Na koniec chciałbym jeszcze odnieść się do częstego przekonania, że liczba odnóg mówi nam w jakim wieku jest jeleń. Jest to całkowita nieprawda. W pierwszym porożu (jak nieprawidłowo mówi wielu myśliwych w pierwszej głowie) czyli dwuletni byk ma poroże w formie zazwyczaj szpicaka (brak odnóg), wyjątkowo przyszłościowe byki mogą mieć formę widłaka (tyka rozdwojona u góry) lub bardzo rzadko szpicaka koronnego (tyka z trzema odnogami u góry). Zrzuty szpicaka łatwo rozpoznać po braku róż (pierścień wyrostków znajdujący się u nasady tyki). W późniejszym okresie już zawsze występuje. W drugim porożu (trzeci rok życia) jeleń nakłada zazwyczaj formę szóstaka lub ósmaka (po trzy lub po cztery odnogi). Dalej dziesiątak lub dwunastak, ale występują też tzw. wieczne ósmaki (co roku nakłada poroże w tej formie, choć najczęściej coraz grubsze i cięższe). Zazwyczaj byki dochodzą do formy dwunastaków, czternastaków lub szesnastaków. Poroża z liczniejszą liczbą odnóg występują, choć są już zdecydowanie rzadsze. Jak widać z powyższego opisu liczba odnóg właściwie nic nie mówi o wieku jelenia. Najwyższą formę poroża byki osiągają od dziewiątego do czternastego roku życia. Później dochodzi do tzw. uwsteczniania poroża. Bardzo stare byki mogą nawet dojść do formy szydlarza (brak odnóg jak u szpicera, ale występuje róża).

Temat poroży jeleniowatych jest bardzo ciekawy i rozległy, więc poświęcę mu jeszcze jeden osobny wpis.

 

Darz bór

Prawie pokrzywa z gór

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA
Parzydło leśne, widok na całą roślinę, fot. autor.

Dzisiaj chciałbym opisać pewną roślinę, którą często można spotkać podczas górskich wędrówek (wcześniej górskie rośliny opisałem tu). Jest to parzydło leśne (dawniej Aruncus silvestris, obecnie Aruncus dioicus). Parzydło to wysoka do 2 m bylina należąca do rodziny różowatych (Rosaceae).  Pospolicie występująca w naszych górach. Kwitnie pod koniec wiosny i latem, w czerwcu i lipcu.

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA
Kwiatostan parzydła, widoczna „puszystość” fot. autor.

Kwiatostan parzydła sprawia wrażenie puszystości. Kwiaty są zapylane przez chrząszcze (bardzo często kózkowate). Liście są dwu lub trzykrotnie pierzastozłożone, 5-7 listkowe. Roślina jest trująca. W liściach znajdują się pochodne cyjanowodoru, a w nasionach saponiny (powodują hemolizę czerwonych krwinek).

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA
Widok na pierzastozłożone liście parzydła, fot. autor.

Parzydło występuje głównie w górach, w pasie wyżyn i na rozproszonych stanowiskach w środkowej części kraju. Rośnie często w skupiskach w lekkim ocienieniu, na glebach próchnicznych średnio żyznych. Jest też chętnie wykorzystywana jako roślina ozdobna ze względu na piękne kwiaty.

Darz bór

Obcy…

P1010284
Dwa samce bycznika, nadleśnictwo Torzym, fot. autor.

Dzisiaj chciałbym przedstawić Wam pewnego ciekawego i stosunkowo rzadkiego owada z rodziny Geotrupidae czyli gnojarzowatych (wcześniej opisywałem owady tu i tu). Mam na myśli Bycznika (Typhaeus typhaeus). Jest to średniej wielkości owad, czarnej barwy. Jak sama nazwa całej rodziny wskazuje owad ten żywi się odchodami wielu ssaków (zajęcy, saren, jeleni i in.). Pełni bardzo ważną rolę w obiegu substancji w przyrodzie.

P1010301
Samiec bycznika, nadleśnictwo Torzym, fot. autor.

Byczniki występują w lasach sosnowych na glebach piaszczystych. Osobiście obserwowałem je tylko na przedwiośniu. W tym okresie były dosyć pospolite. W skali kraju jest to owad rzadki i znajduje się w Polskiej Czerwonej Księdze.

P1010303
Samiec bycznika widok ogólny, nadleśnictwo Torzym, fot. autor.

Owad wygląda bardzo ciekawie (kosmicznie) ze względu na występowanie u samców na przedpleczu trzech rogów (stąd nazwa bycznik). U samic rogi są w postaci szczątkowej.

P1010286
Dwa samce bycznika, nadleśnictwo Torzym, fot. autor.

Zachęcam zatem do wiosennych spacerów. Zawsze warto patrzeć pod nogi podczas leśnych wędrówek. Tam często można znaleźć naprawdę ciekawe owady i inne organizmy. Życzę udanych obserwacji przyrody.

Darz bór

Siódmaczek leśny czyli co nazwa mówi o roślinie 2

 

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA
Siódmaczek leśny widok na całą roślinę, widoczny kwiat z siedmioma łatkami, fot. autor.

Dzisiaj chciałbym przedstawić kolejną pospolitą roślinę leśną, którą można często spotkać podczas wędrówek po lesie. Jest nią siódmaczek leśny (Trientalis europea) należący do rodziny pierwiosnkowatych (Primulaceae) podobnie jak wcześniej opisane pierwiosnki. Jest to mała dorastająca do 30 cm bylina. Roślina bardzo niepozorna i często niezauważana choć piękna, delikatna i dosyć pospolita. Liście do 7 cm odwrotnie jajowate lub eliptyczne, zebrane w górze łodygi w nibyokółek. Kwiaty w liczbie 1-2 (do 4) na długich, cienkich szypółkach, w kątach szczytowych liści. Korona biała, zazwyczaj o 7 płasko rozłożonych łatkach. Kwitnie od maja do lipca. Występuje w borach sosnowych i świerkowo-sosnowych.

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA
Widok na kwiat (w tym wypadku podzielony na sześć łatek), fot. autor.

Nawiązując do tytułu wpisu jest to kolejny przykład jak sama nazwa może coś powiedzieć o roślinie. Kiedyś opisałem dąbrówkę rozłogową, której nazwa wskazuje na miejsce i sposób wzrostu. W tym przypadku nazwa wskazuje na ilość (najczęściej występującą) łatek w koronie kwiatu (zazwyczaj jest to siedem i stąd nazwa siódmaczek). Druga część nazwy wskazuje miejsce występowania rośliny.

Darz bór

 

Mykita

IMG_2092
Lis zimą, fot. Arkadiusz Traczyk.

Dziś chciałbym opisać pewne bardzo ciekawe i pospolite zwierzę (po raz kolejny skorzystam ze świetnych zdjęć mojego kolegi Arka Traczyka). Zwierzę, które wszyscy znamy z bajek od najmłodszych lat, ale tak naprawdę mało o nim wiemy. Tym zwierzęciem jest lis (Vulpes vulpes). Jest to gatunek pospolitego ssaka drapieżnego, cechującego się dużą plastycznością w stosunku do terenu, w którym żyje i  wysoką inteligencją (to znamy z bajek i to jest prawda). Występuje w całej Polsce, w Europie, północnej Afryce, Ameryce Północnej, w Azji oraz w Australii (zawleczony przez człowieka). Lisy zamieszkują lasy, pola, a nawet centra miast. Należy do rodziny psowatych. Jest to średniej wielkości ssak drapieżny wysokość 70 do 90 cm, waga 5 do 10 kg. Poluje głównie na małe gryzonie (myszy, nornice i inne), nie gardząc też zającami, ptakami, a nawet bezkręgowcami i padliną (całkiem często).

IMG_2302
Lis, fot. Arkadiusz Traczyk.

Lisy zamieszkują nory. Żyją w pojedynkę, samce osobno, samice z młodymi w okresie wychowu. Ruja zwana cieczką występuje w lutym. Ciąża trwa ok. 50 dni. W miocie rodzi się ok. 4-6 młodych.

Lisy występują w wielu wariantach barwnych. Większość jest ruda, ale zdażają się też osobniki bardzo ciemne jak również bardzo jasne.

IMG_1438
Lis, fot. Arkadiusz Traczyk.

Obecnie w Polsce występuje bardzo dużo lisów, co jest najprawdopodobniej związane ze znacznym zmniejszeniem śmiertelności wśród tego gatunku. Jest to spowodowane wieloletnią już akcją zwalczania wścieklizny wśród lisów poprzez wykładanie w naturze szczepionek przeciw tej chorobie. Niestety każda ingerencja człowieka w przyrodę niesie jakieś skutki. W przypadku lisów jest to rozprzestrzenianie innych chorób. Obecnie powszechne jest (często widuję takie przypadki), że lisy nie mają prawie sierści na ogonie. Powszechnie mówi się, że lisy takie mają „parcha”, choć najprawdopodobniej jest to rodzaj grzybicy.

Gwara łowiecka związana z lisem:

mykita to lis, pies to samiec lisa, kita to ogon, liszka to samica, szczenie to młode, krzyżak to lis z ciemnym ubarwieniem na grzbiecie w kształcie krzyża, węglarz – lis o ciemnym ubarwieniu (chodzi o przednią część ciała), stawki to nogi.

 

Darz Bór

Blog o przyrodzie polskich lasów, leśnictwie i zwierzętach

polskielasy

Blog o przyrodzie polskich lasów, leśnictwie i zwierzętach

Blog leśniczego

Blog o przyrodzie polskich lasów, leśnictwie i zwierzętach

Agregator Blogów Przyrodniczych

Blog o przyrodzie polskich lasów, leśnictwie i zwierzętach